Historia polskiego lutnictwa artystycznego – bogata, ponad pieciowiekowa tradycja

W XV wieku słowo „lutnik” określało budowniczego lutni.
W Polsce określenie to zaczęło funkcjonować dopiero
pod koniec XIX wieku. Wcześniej budowniczych
instrumentów lutniczych nazywano „gusmanami”
, inne spotykane nazwy to:lutnista, cytrzysta,
skrzypiciel, skrzypek. Wynikało to z faktu,
iż dawniej prawie każdy instrumentalista byl
twórca swojego instrumentu.Pierwsza wzmianka
w polskiej literaturze o tzw. „skrzypicach”
pochodzi z XVI wieku. Na przyklad w jednym
z średniowiecznych kazań jest mowa o tzw. „skrzypkach”,
a w „Rozmyślaniach o żywocie Pana Jezusa”(ok. 1500 roku)
napisane jest: „...skrzypycze i gąsly rozmaite glosy dawayą”

Wiele informacji o początkach pierwszych skrzypiec na
ziemiach polskich, możemy znależć w traktatach
niemieckich teoretyków:
Martin Agricola (1486-1556) w „Musica instrumentalis deudsch”
wymienia skrzypce polskie „polische Geige” jako instrument znany
i popularny w Polsce, omawiając zarówno cechy ich budowy,
gry i stroju, ugerując tym samym, że skrzypce są pochodzenia polskiego.

Michael Praetorius (1571-1621) w „Syntagma Musicum” pisze,
iż ówcześni wielcy skrzypkowie pochodzą z Polski i stwierdza,
iż rodowód i powstanie skrzypiec jest związane ściśle z Polską.
Chociaż początkowo skrzypce nie byly akceptowane w równym
stopniu co harfa, viole czy lutnia na dworach magnackich,
to popularność zyskały w niższych warstwach spolecznych;
a pojawienie się skrzypiec już w klasycznej budowie w
I połowie XVI wieku stworzylo w Polsce ogromne zapotrzebowanie
na ten instrument i zainteresowanie nim. Lutnictwo cieszyło się
opinią rzemiosla szanowanego, wysoko cenionego, a lutnik posiadał
wysoką range spoleczna. Podobnie , jak w Italii i w Niemczech,
sztuka ta byla przekazywana z ojca na syna, pokoleniowo.

Lutnictwo polskie odegrałorównież znaczącą rolę w rozwoju lutnictwa
europejskiego. Przyjazd z Włoch do Krakowa w 1518 roku Bony Sforza,
żony polskiego króla Zygmunta I, umożliwiło dobre kontakty z zachodnim
i południowy rynkiem, co było ważne dla kultury, muzyki, sztuki.

Głównymi ośrodkami kulturalnymi były przede wszystkim kolejne
siedziby dworu królewskiego – Kraków, Warszawa, Poznań, Wilno.

GALERIA ciekawych instrumentow

Pierwsi znani lutnicy na ziemiach polskich

Cechy charakterystyczne instrumentów szkoły krakowskiej

Mateusz Dobrucki (1520~1620)
Jeden z najstarszych znanych polskich lutników. Nie znamy jego prac,
ale z dokumentów sporządzonych po jego śmierci w 1602 roku,
z inwentarza jego pracowni, dowiadujemy się, iż posiadał ogromny
warsztat lutniczy, w którym samych skrzypiec będących w trakcie
budowy znajdowało się kilkadziesiąt, a materiałów i gotowych
elementów do budowy poszczególnych instrumentów liczono na tzw. „kopy”.

Baltazar Dankwart I (poł. XVI w-1622).
Pierwszy, najwybitniejszy przedstawiciel rodu Dankwartów.
Jest jednym z pierwszych budowniczych instrumentów lutniczych
na ziemiach polskich. Zapewne już w Krakowie byl lutnikiem królewskim,
razem z Dobruckim, a po śmierci króla Zygmunta Augusta w 1572 roku,
korzystając z wileńskich kontaktów, wyjechał do Wilna, gdzie zaopatrywał
kapele dworów magnackich, m.in. dwór Radziwiłłów. Dzięki swojemu
talentowi i sławie zostal mianowany lutnikiem króla Zygmunta III Wazy.

Jan Dankwart (~1600-1683)
Pracował większość życia w Warszawie. Syn i uczeń Baltazara I.

Baltazar Dankwart II (~1629- 1690)
Prawdopodobnie był synem i uczniem Jana Dankwarta.
Jako jezuita, autor wielu prac o tematyce religijnej.
|Jego jedyne zachowane skrzypce znajdują się w Muzeum
Instrumentów Muzycznych w Poznaniu.

Marcin Groblicz I (~1540~1609)
Najsłynniejszy lutnik krakowski, który rozpoczyna wielowiekową
tradycję rodzinną, ród lutniczy Grobliczów. O jego życiu nie wiemy wiele.
Jedynie z karteczek rozpoznawczych domyślamy się gdzie i kiedy tworzył.
Możliwe, iż zawodu uczył się we włoskich pracowniach.
Od Dobruckiego, rodu Dankwartów i Grobliczów zaczyna się
historia polskiej sztuki lutniczej. Wspólne cechy stylistyczne
prac z tego okresu nazywamy „szkołą krakowską”.
Najwieksza kolekcja tych instrumentów znajduje się
w Muzeum Instrumentów w Poznaniu.

Wydłużony korpus rezonansowy instrumentu, plytkie wycięcia w CC,
rozszerzona talia, krótkie narożniki, żyłka często podwójna,
umieszczona stosunkowo blisko brzegu, wykonana z drewna
owocowego, sklepienia dość wysoko rzeźbione, otwory rezonansowe
osadzone w sumie nisko z dużymi oczkami dolnymi i górnymi i z ostro
zakończonymi języczkami, przeważnie boczki i spód wykonane
z jaworu oczkowego, świerk o gęstych słojach, główka zamiast zwoju
ślimaka często przedstawia głowę smoka, misternie rzeźbionaz reliefowym
ornamentem roślinnym na zewnętrznych ściankach komory kołkowej.

Cechy stylistyczne szkoły krakowskiej wskazują na pokrewieństwo ze
szkołą bresciańską (Wlochy). Przypuszcza się, że w sporej ilości
skrzypiec z polskich warsztatów lutniczych, zmieniono karteczki
rozpoznawczei tym samym dzisiaj traktowane sa jako instrumenty
pochodzenia włoskiego.

Z biegiem lat rozwoju lutnictwa polskiego w XVII i XVIII wieku,
oprócz włoskich wpływów, zaznaczyły się również wpływy niemieckie
i austriackie, głównie z Tyrolu oraz z Wiednia. Znani lutnicy z tego
okresu to: T. Głazowski, B. Przeworski, K. Puniecki, D. Kawarski,
S. Zwierzyniecki, M. Kwiatkowski, F. Gromalski, J. Kostrzewski.
Najbardziej cenionymi lutnikami z tego okresu byli: Kazimierz Burzeński,
Wojciech Pilichowski (1750-1802) z Krakowa i Karol Ferdynand Lang
(1811-1906) ze Lwowa. Na przełomie XIX wieku tworzył jeden z najbardziej
znanych polskich lutników tego okresu Mikołaj Sawicki (1793-1850).
Slynny skrzypek Nicolo Paganini zachwycony jego skrzypcami w 1828 roku
nazwał go ”geniuszem nadzwyczajnym...”.

W XIX i XX wieku następuje ponowne zainteresowanie i odrodzenie
sztuki lutniczej. Czołowa postać polskiego lutnictwa z tego okresu
to Tomasz Panufnik (1876-1951). Jest autorem pierwszych pra
c teoretycznych z dziedziny lutnictwa: „Sztuka lutnicza,”
wydana w 1926 roku, „Technologia lutnicza” wydana w 1934 roku.
Był wykonawcąznakomitych instrumentów, znanym eksperymentatorem,
ceniony m lutnikiem wśródwielkich wirtuozów.
Jego nowe modele "Polonia” i „Antica” wyrażaly nowe koncepcje stylistyczne

Inni wybitni polscy lutnicy tworzący w tym okresie to:

• w Krakowie: Józef Zajac, Henryk Skórzyński, Piotr Kubas (1906-1978), Jan Chamot (1894-1973), saksońska rodzina Hausslerów,

• w Poznaniu tworzył wielopokoleniowy ród Eibichów, Stanisław Niewczyk (1890-1969).

• we Lwowie: Władysław Baczyński (1866-1924) uczeń Gustawa Hausslera z Krakowa i Knopfa w Nowym Yorku,

• w Warszawie: rodzina Rudertów, Konstanty Pruszak (1883-1961), Eugeniusz Gosiewski (1901-1974), Paweł Bojomir Kruziński (1877-1921), Fryderyk Kanigowski,
  budowniczy skrzypiec oraz smyczków, nazywany „polskim Tourte’em”, autor rozprawki pt.„O skrzypcach i innych instrumentach strunowych”,
  Tolimir Żarski (1834-1896), jeden z najbardziej cenionych lutników warszawskich,

• w Katowicach dzialal Józef Świrek (1899-1978), w Lodzi J. Radzikowski (1888-1974).

• Inni znani lutnicy to: Florian Sikora, Józef Jarocki, Karol i Szymon Troszczyńscy, Józef Makowiecki, Ludwik Arnold, Józef Rymiwid Mickiewicz, Józef Zając,
  Marcin Czternastek, Mieczysław Bielański.

W 1954 roku, z inicjatywy wybitnych artystów skrzypków i lutników, powstaje Stowarzyszenie Polskich Artystów Lutników. Warto tutaj wspomnieć, iż w tym czasie, jako pierwsze w Europie,
lutnictwo polskie uznane zostalo przez państwo za sztukę. Od 1955 roku organizowany jest co cztery lata, Międzynarodowy Konkurs Lutniczy im. Henryka Wieniawskiego.
Od 1957 roku odbywa sie w Poznaniu.